Babesaren muga eskultura frankismoaren indarkeriatik ihes egiteko erbestearen bidea hartu zuten pertsona guztien memorian sortu zen. Halaber, pertsona hauek laguntzeko eta babesteko sortu ziren elkartasun sareak gogoratu nahi ditu. Mikel Iriartek eginda, 2020ko azaroan jarri zen, Memoriaren Nafarroako Institutuak Erbestea proiektuaren baitan. Proiektu honek, batetik, erbestea eta bere ondorioak pairatu zuten Nafarroako biztanleriarentzako zer izan ziren azaldu nahi ditu; eta bestetik, urte asko itzalean daraman gai hau sozializatu nahi du.

Babesaren muga tituluak, berea ez den toki batean babesa jasotzen duten pertsonei eta euren babesa muga geografiko horien barruan egotearen mende dauden pertsonei buruz mintzatzen da.

Bi zatitan banatuta dago: kanpokoa, babesa ematen duen pertsona irudikatzen du; eta barrukoa, babesa jasotzen duena. Hala ere, babes hori, aipatutako mugen barruan mantentzearen mende dago, kasu honetan, Frantziako Estatuaren mugen barruan. Gainera, 117. mugarria irudikatzen da Bearzunen, pasatzeko leku ohikoenetako bat.

Erronkari eta Zaraitzu bailarak lotzen dituen errepidea eraiki zuten frankismoko langile behartuei ostatu emateko erabilitako barrakoiaren antzeko erreplika bat da. Hainbat nazionalitateko gazte talde batek eraiki zuen 2018an, Nafarroako Gobernuak bultzatutako nazioarteko boluntariotza esparru batean; Memoriaren Nafarroako Institutuaren eta Nafarroako Gazteriaren Institutuaren bidez antolatua.

Ibilbide honetan Asturiaseko, Bartzelonako, Bizkaiako, Granadako eta Jaeneko 2.354 presok egin zuten lan. Bi urte eman zituzten errepidearen kutxa irekitzen 1941eko ekainera arte, geroztik, beste toki batzuetan bortxazko lanak egitera eraman zituzten.

Barrakoia ikasle gazteentzako bisita elementuetako bat bihurtu da Memoria Duten Eskolak programaren baitan, eta nahierara bisitatu daiteke.

Nafarroako Memoria Historikoaren Toki bezala aitortu zen 2019an.

"Bidegabeko Bidea", 1939tik 1941era Iruritatik Eugira doan errepidea eraiki zuten langile esklaboak, frankismoaren gatibuak, gogoratu nahi dituen eskultura bat da. Baztango Udalak, Iruritako herriak, Geronimo de Uztariz Institutuak eta Memoriaren Bideak bultzatutako eskultura da hau; eta omendu, gogoratu eta kontuan hartu nahi ditu askatasunen defentsan sufritu zuten guztiei.

Bortxazko lanen erabilera obra publikoen eraikuntzan, erregimen frankistak erabili zuen errepresio beste modu bat izan zen. Errepresio hau, batetik, gatazka galdu zutenak zigortu eta umiliatu nahi zituen, eta bestetik, Espainia Berrian zein leku hartuko zuten erakusteko modu bat zen; garaileen eta garaituen arteko banaketa iraunkorraren gainean eraikia, adiskidetzarako lekurik gabe.

Auritzetik eta Ibañetako lepotik gertu Pirinioetako Mugaren gotorlekuaren zati bat dago. Eremu horretan, gutxienez 6 Erresistentzia-Zentro daude (kokaleku asko biltzen zituztenak). Zentro horietako bakoitzak hainbat egitura biltzen ditu: hainbat bunker mota, babeslekuak eta lubakiak. 2017ko udan, egitura horietako batzuk berreskuratzeko, dokumentatzeko eta zabaltzeko lanak egin ziren, gazte-boluntariotzako eremu baten bidez.

Piriniotako Gotorlekuak ia 500 kilometro ditu, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino. Soilik Gipuzkoan eta Nafarroan 1.836 bunker eraiki ziren. Milaka langile, gehienak frankismoaren preso, behartuak izan ziren eraikuntza lanetan parte hartzera, miseria eta indarkeria baldintza ikaragarrietan. Eraikin hauen bidez, frankismoak, Pirinioak hesi gaindiezin bihurtu nahi ditu eta ehunka gotorleku eraikitzen ditu, haranak eta magalak hormigoiez estaliz. Frantziatik egin zitezkeen inbasioen aurrean Espainia Berria defendatzea zuen helburu. Milaka langile, frankismoko presoak gehienak, behartuak izan ziren haren eraikuntzan parte hartzera miseria eta indarkeria baldintza izugarrietan.

Muga Gortortua Nafarroako Pirinioetan proiektuak, Memoria Duten Eskolak proiektuaren baitan, bunker horien berreskurapena du helburu gazteendako boluntariotzako esparruen bidez; memoria eta berrikusketa kritikoa bateratzen dituen lan batean.

Berako inguruetan, muga babesteko bunker eta egitura ugari daude, eta baita hauek eraiki zituztenei ostatu emateko barrakoiak ere; bai lan behartuak, bai leba soldaduak zirenak. Gartzin mendiko gotorlekuan berreskuratze eta dokumentazio lanak egin ziren gazteen boluntariotzako eremu batean 2020ko abuztuan.

Piriniotako Gotorlekuak ia 500 kilometro ditu, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino. Soilik Gipuzkoan eta Nafarroan 1.836 bunker eraiki ziren. Milaka langile, gehienak frankismoaren preso, behartuak izan ziren eraikuntza lanetan parte hartzera, miseria eta indarkeria baldintza ikaragarrietan. Eraikin hauen bidez, frankismoak, Pirinioak hesi gaindiezin bihurtu nahi ditu, eta ehunka gotorleku eraikitzen ditu, haranak eta magalak hormigoiez estaliz. Frantziatik egin zitezkeen inbasioen aurrean Espainia Berria defendatzea zuen helburu. Milaka langile, frankismoko presoak gehienak, behartuak izan ziren haren eraikuntzan parte hartzera miseria eta indarkeria baldintza izugarrietan.

Muga Gortortua Nafarroako Pirinioetan proiektuak, Memoria Duten Eskolak proiektuaren baitan, bunker horien berreskurapena du helburu gazteendako boluntariotzako esparruen bidez; memoria eta berrikusketa kritikoa bateratzen dituen lan batean.

Plano militarretan izen horrekin agertzen den “Organización Errazu” Baztango Erratzu aldean dauden 9 tipologia ezberdineko bunkerren multzoa da. Inguruetan baziren ere langile behartuei ostatu ematen zieten barrakoiak. Eraikuntza hauek 1939 eta 1940 artean egin ziren. 2019ko abuztuan, 54 gaztek parte hartu zuten Erratzun, Baztanen, boluntariotza eremu esparru batean; non hiru estruktura eta barrakoi garbitu ziren eta zonaldea aztertu zen.

Piriniotako gotorlekuak ia 500 kilometro ditu, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino. Soilik Gipuzkoan eta Nafarroan 1.836 bunker eraiki ziren. Milaka langile, gehienak frankismoaren preso, behartuak izan ziren eraikuntza lanetan parte hartzera, miseria eta indarkeria baldintza ikaragarrietan. Eraikin hauen bidez, frankismoak, Pirinioak hesi gaindiezin bihurtu nahi ditu, eta ehunka gotorleku eraikitzen ditu, haranak eta magalak hormigoiez estaliz. Frantziatik egin zitezkeen inbasioen aurrean Espainia Berria defendatzea zuen helburu. Milaka langile, frankismoko presoak gehienak, behartuak izan ziren haren eraikuntzan parte hartzera miseria eta indarkeria baldintza izugarrietan.

Muga Gortortua Nafarroako Pirinioetan proiektuak, Memoria Duten Eskolak proiektuaren baitan, bunker horien berreskurapena du helburu gazteendako boluntariotzako esparruen bidez; memoria eta berrikusketa kritikoa bateratzen dituen lan batean.

Eugiko udalerrian dago Pirinioetako Gotorlekuaren beste zati bat, 30eko hamarkadaren amaieratik eta 40ko eta 50eko hamarkadetan zehar eraiki zena. Urkiagako muinoan, Kintotik gertu, hegazkinen aurkako bunker, metrailadore, babesleku eta lubaki lerro ugari daude. 2021ean, boluntariotzako esparruetako 25 gaztek, Urkiaga muinoan dauden egiturak garbitzen, berreskuratzen eta dokumentatzen ibili ziren.

Piriniotako gotorlekuak ia 500 kilometro ditu, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino. Soilik Gipuzkoan eta Nafarroan 1.836 bunker eraiki ziren. Milaka langile, gehienak frankismoaren preso, behartuak izan ziren eraikuntza lanetan parte hartzera, miseria eta indarkeria baldintza ikaragarrietan. Eraikin hauen bidez, frankismoak, Pirinioak hesi gaindiezin bihurtu nahi ditu, eta ehunka gotorleku eraikitzen ditu, haranak eta magalak hormigoiez estaliz. Frantziatik egin zitezkeen inbasioen aurrean Espainia Berria defendatzea zuen helburu. Milaka langile, frankismoko presoak gehienak, behartuak izan ziren haren eraikuntzan parte hartzera miseria eta indarkeria baldintza izugarrietan.

Muga Gortortua Nafarroako Pirinioetan proiektuak, Memoria Duten Eskolak proiektuaren baitan, bunker horien berreskurapena du helburu gazteendako boluntariotzako esparruen bidez; memoria eta berrikusketa kritikoa bateratzen dituen lan batean.

Lesakako zonaldean, hain zuzen ere, Agiña mendian, Erresistentzia-Zentro bat dago, 32 elementuz osatua. Zentro hau, ziurrenik, 1944tik aurrera eraikita izan zen. 2021eko udan, boluntariotza esparruko gazte talde bat aritu zen bunker batzuk garbitzen eta ingurunea aztertzen. Oiartzunerako errepidea (Aritxulegiko tunela zeharkatzen duena) eraiki zuten preso zelaietako baten barrakoien hondakinetan jardun ziren ere bai.

Piriniotako gotorlekuak ia 500 kilometro ditu, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino. Soilik Gipuzkoan eta Nafarroan 1.836 bunker eraiki ziren. Milaka langile, gehienak frankismoaren preso, behartuak izan ziren eraikuntza lanetan parte hartzera, miseria eta indarkeria baldintza ikaragarrietan. Eraikin hauen bidez, frankismoak, Pirinioak hesi gaindiezin bihurtu nahi ditu, eta ehunka gotorleku eraikitzen ditu, haranak eta magalak hormigoiez estaliz. Frantziatik egin zitezkeen inbasioen aurrean Espainia Berria defendatzea zuen helburu. Milaka langile, frankismoko presoak gehienak, behartuak izan ziren haren eraikuntzan parte hartzera miseria eta indarkeria baldintza izugarrietan.

Muga Gortortua Nafarroako Pirinioetan proiektuak, Memoria Duten Eskolak proiektuaren baitan, bunker horien berreskurapena du helburu gazteendako boluntariotzako esparruen bidez; memoria eta berrikusketa kritikoa bateratzen dituen lan batean.

Memoriaren toki hau herriaren sarreran dagoen Argaitzeko harrobian kokatua dago, herriaren hegoaldeko sarreran, errepide orokorretik gertu. Disidente politikoen (gutxienez 130) erailketaren eszenatokia izan zen, gehienak Ondarretako (Donostia) espetxetik atera eta gero, 1936ko iraila eta azaroa bitartean. Beraz, Nafarroako hilketa-leku nagusietako bat dugu hau. Biktimak hilerrian lurperatuak izan ziren (non 2012an Aranzadi Zientzia Elkarteak desobiratze bat egin zuen) edo Batzarlekuan.

2018an, Berako Udalak, fusilamenduak irudikatzen dituen horma-irudi bat eta informazio panel bat jarri zituen. 2019an, Nafarroako Gobernuak, Memoria Historikoaren Tokia izendatu zuen.

Igari, Bidankoze eta Erronkari lotzeko helburua zuen errepide honetan, 1939tik aurrera 2.354 presok lan egin zuten, gehienak Asturias, Bartzelona, Bizkaia, Granada eta Jaenetik etorritakoak. Lau urtez, preso hauek, errepide honetako kutxa ireki zuten 1941 arte, orduan, beste toki batzuetara eraman zituzten.

Erregimen frankistak lan publikoen eraikuntzan bortxazko lanak erabili zituen presoak zapaltzeko eta makurtzeko modu gisa. Bere errepresio politikak aldatu zituenean hasi zen ezartzen, eta bere aurkari politikoen erailketa bere menpekotasun ideologikoarekin eta eskulan bezala erabiltzearekin konbinatzen hasi zen. Alde batetik, gerrako galtzaileak zigortzeko, ordaintzeko edo umiliazio bezala erabiltzeko balio zuen. Bestetik, “berreziketa” ideologikoa eta politikoa zuen helburu, garaitutakoei Espainia Berrian izango zuten tokia erakusteko.

Errepide honen bi memoria elementu deklaratu ziren Memoria Historikoaren Toki bezala 2019an: Igariko barrakoia eta Bidankozeko muinoan dagoen monolitoa.

Toki honetan hobiratuak izan ziren Argaitzeko harrobian erahildako pertsonak, hil baino lehen aitortza egin zutenak. Horrela egin ez zutenek Batzarlekura eraman zituzten, Etxalarreko terminoan. Pertsona hauek Ondarretako kartzelatik zetozen eta atxilotuak izan ziren tropa altxatuek Irun eta Donostia hartu eta gero.

Aranzadi Zientzia Elkarteak 2010ean tokiaren ikusmen azterketa bat egin zuen eta 2012an, Berako Udalak eta Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkarteak-AFFNA-36-NAFSE eskatuta; zazpi gorpuen desobiratzea egin zuten, ondoko bi hobietan aurkitu eta gero. Orain arte, ez dakite nortzuk diren.

Cecilio Gallego, Gazte Sozialista Bateratuetako Extremadurako militantea, Erronkarin zegoen 127. Langileen Batailoian gatibu. Frankismoak eskulan esklabo batailoi hauek erabili zituen erregimenaren aurkakoa zen edonor zigortzeko eta umiliatzeko. Ihesaldi saiakera bat egin eta gero 1939ko urriaren 23an eraila izan zen eta Erronkariko hilerriaren atzeko aldean hobiratu zuten.

2009ko urriaren 12an, ia 70 urte beranduago, Cecilioren gorpuzkiak desobiratuak izan ziren eta 2012an egin zen omenaldi zibil batean bere jatorrizko herrira, Don Benito (Badajoz)-era eraman ziren. Desobiratze hau Arantzadi Zientzia Elkarteak aurrera eraman zuen, Erronkariko Udalaren eta Memoriaren Bideak elkartearen parte-hartzearekin.

1939-1940 ikasturtean Erronkariko eskola, frankismoaren kontzentrazio munduaren parte bihurtu zen, urte horietan Erronkari-Bindankoze errepidea eraiki zuten frankismoko presoei ostatu emateko. Obra hau Igari eta Bidankoze arteko errepidearen baitan zegoen. Errepide honetan, bi urtez, Asturiasetik, Bartzelonatik, Bizkaiatik, Granadatik eta Jaenetik etorritako 2.354 presok lan egin zuten. 1941an beste toki batzuetara eraman zituzten, eskulan behartu gisa esplotatzen jarraitzeko.

2017an plaka bat jarri zen beti hezkuntzarako, errespeturako eta elkarbizitzarako lekua izan behar zuen horretan, bizi eta sufritu zuten langile behartu guztiak gogoratzeko. Omenaldi hau CP Julian Gayarre/IESO Erronkariren, Erronkariko Udalaren, Memoriaren Nafarroako Institutuaren, Nafarroako Gobernuaren eta Memoriaren Bideak elkartearen arteko lankidetzari esker egin ahal izan zen.

Mikel Iriartek egindako eskultura honek eraildako eta errepresaliatutako pertsonen sufrimendua eta atsekabea islatzen du. Altzairuz egina eta 2018ko azaroaren 18an inauguratua, hiru osagai ditu: osagai nagusia, non bi emakume besarkatua agertzen diren; hilarri bat plazako zoruan; eta lurrean dauden arrasto batzuk, erbesterako bidea hartu zuten pertsonak gogorarazten dituztenak.

Berako Udaletxe plazak, eskultura hau jartzeko toki gisa, 1936ko abuztuaren 1a ekarri nahi du gogora, Berako komandante militarrak, altxamenduaren ondorioz ihes egindako pertsonak itzultzen ez baziren, haien familiak herritik kanporatuak izango zirela agindu baitzuen. Mehatxu hori hurrengo egunean gauzatu zen, Berako hogei bat familia kamioietan eraman zituztenean Iparraldeko mugara eta Gipuzkoara.

1988ko maiatzaren 22an inauguratu zen Ezkaba mendiaren gailurrean eraikitako monolitoa, gotorlekura sartzeko errepidearen azkenaurreko bihurgunearen ondoan, 1938ko San Kristobal presondegiaren ihesaldi historikoaren 50. urteurrena zela eta.

Hori egiteko ardura hargintzako ikasle-ikastunei eman zitzaien, eta Antsoaingo Kontzejuak (ekimenaren sustatzailea), Antsoaingo Zendeako Udalak, Berriozarko Kontzejuak eta herri bereko Kultur Koordinakundeak ordaindu zuten.

Monumentuak eraso faxistak jasan zituen maiz urteetan zehar. 2018an, berreraiki ondoren berriro inauguratu eta berritu zuten, Antsoaingo Udalak onartutako mozio bati esker. Mozio hori Txinparta-Fuerte San Cristóbal elkarteak aurkeztu zuen. Antsoain, Berriobeiti, Berriozar eta Ezkabarteko udalek bat egin zuten proiektuarekin.

Monolitoan honako hau irakur daiteke: "Askatasunaren eta Errepublikaren alde bizia eman zuten. Ezkabako Espetxe Zentraletik ihes egindakoak. 1938-5-22``.

Piriniotako Gotorlekuak ia 500 kilometro ditu, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino. Soilik Gipuzkoan eta Nafarroan 1.836 bunker eraiki ziren. Milaka langile, gehienak frankismoaren preso, behartuak izan ziren eraikuntza lanetan parte hartzera, miseria eta indarkeria baldintza ikaragarrietan. Eraikin hauen bidez, frankismoak, Pirinioak hesi gaindiezin bihurtu nahi ditu, eta ehunka gotorleku eraikitzen ditu, haranak eta magalak hormigoiez estaliz. Frantziatik egin zitezkeen inbasioen aurrean Espainia Berria defendatzea zuen helburu. Milaka langile, frankismoko presoak gehienak, behartuak izan ziren haren eraikuntzan parte hartzera miseria eta indarkeria baldintza izugarrietan.

Muga Gortortua Nafarroako Pirinioetan proiektuak, Memoria Duten Eskolak proiektuaren baitan, bunker horien berreskurapena du helburu gazteendako boluntariotzako esparruen bidez; memoria eta berrikusketa kritikoa bateratzen dituen lan batean.

• Berako bunkerrak
• Auritzeko bunkerrak
• Erratzuko bunkerrak
• Eugi-Kinto bunkerrak
• Lesakako bunkerrak

1938an San Kristobaleko espetxetik ihes egindako preso gehienak harrapatu zituzten, eta horietako asko hil egin zituzten. Sei presoko talde bat atzeman zuten Burutainen, iparraldera zihoanean. Eskolara eraman zituzten, eta han Olagueko guardia zibilak behatu egin zituen. Hurrengo egunean, 1938ko maiatzaren 26an, Igokunde egunean, guztiak mezetara joan ondoren, Arletako zubiraino eraman zituzten. Etsaingo erretoreak lagundu eta aitorpena eskaini zien. Ondoren, sei gizoneko taldea metrailadoreekin exekutatu zuten.

Bideko Mitxingorria Koordinakundeak emandako Martín Laguardiaren testigantzari esker, lurperatuak izan ziren lekua aurkitu ahal izan zen. Martin, Burutaingoa, beste haur batzuekin batera, ibaiaren beste aldetik eta errepidetik ikusi zuen bere hilketa. Burutaingo bizilagunek hobi batean lurperatu zituzten haien gorpuak, zanga gisa.

2017ko apirilean, Nafarroako Gobernuaren Desobiratze Programaren baitan, hobi hori aztertu eta lurpetik atera zuten. Bertan, ihes egindako sei preso horien gorpuzkiak agertu ziren, 25 urtetik beherakoak, auzitegiko medikuek egindako azterketen arabera. Oraindik ezin izan dira gorpuzkiak identifikatu.

Desobiratze honetara joan ziren lehenengo aldiz ikasleak Memoria duten Eskolak programaren esparruan, kasu honetan Iturrama BHI eta Alaitz BHI institutuetakoak.

San Kristobal Gotorlekutik ihesaldian zehar, 1938ko maiatzaren 22an, preso gehiengoak iparralderantz jo arren, beste batzuk Ezkaba mendiaren hegoaldeko hegaletik jaitsi ziren.

Hainbat lekukotasunen arabera, Berriozarreko mugartean bost iheslari harrapatu zituzten. Uste denez, herri horretako eskoletan espetxeratu zituzten, eta Uraren Bideko igoeratik Espartzeta lekuraino eraman ondoren, hil egin zituzten. Seguru asko, bizilagunek hobi horretan lurperatu zituztela gorpuak.

Aranzadi Zientzia Elkarteak hobi hori desobiratu zuen 2015eko apirilaren 18an, Ahaztuak 1936-1977 eta Berriozarreko Udalaren ekimenez. Orduan hartutako lagin genetikoei esker, Nafarroako Gobernuaren DNA bankuak Ceeko (A Coruña) Vicente Mejuto Leis identifikatu ahal izan du bertan lurperatutako preso gisa.

Hainbat urtetan zehar, Gaztegunearen inguruan Berriozarreko gazteekin antolatutako ikaskuntza/zerbitzu proiektu komunitario bati esker, Berriozarreko institutuak lagunduta, gazte talde horrek diseinatutako eta garatutako memoria parke bat sortu da bertan. Esperientzia Nafarroako Memoriaren Institutuak argitaratutako Memoria Duten Eskolak liburuan jasotzen da.

Paulina Lizoainen testigantzari esker, 2018ko uztailean Larrasoañako hilerriaren kanpoaldean hobi bat aurkitu eta desobiratu ahal izan zuten. Bertan, San Kristobal Gotorlekutik ihes egindako lau preso lurperatu zituzten. Paulinak gogoratzen zuen nola 1938an, eskolatik bueltatzen zenean, jakin zuela Guardia Zibilak exekutatu zituela Larrasoañan atxilotutako San Kristobaletik ihes egindako hainbat preso. Hilerrira joan zen eta ikusi zuen zenbait bizilagun, tartean bere aita, lurperatze lanetan zeudela. Hilobiaren kokapen zehatza ezagutzen zuen, eta haren testigantzari esker aurkitu ahal izan zuten.

Lurpetik ateratako lau gorpuetatik bi Nafarroako Gobernuaren DNA bankuari esker identifikatu ahal izan dira: Leoncio de la Fuente Ramón, Fresno el Viejon (Valladolid) jaioa, eta Emiliano Miguel Portugal, Santibañez de Esguevan (Burgos) jaioa eta Dueñaseko (Palentzia) bizilaguna.

1938ko maiatzaren 24an, San Kristobaleko Gotorlekuko bi preso harrapatu eta Lenarotzeko eskolan atxiki zituzten, non Agorretako parrokoak aitortza eman zien. Ondoren, herritik Oiazkirako bidetik eraman zituzten, hil zituzten lekura. Auzotarrek gorpuak hobi batean sartu zituzten bide ertzean.
Laurogei urte geroago, exekutatu zituzten egun berean, gorpuzkiak lurpetik atera zituzten, Fermin Ezkieta ikertzaileari zenbait bizilagunek emandako informazioari esker.
Gizonetako batek hezurrez egindako eraztun bat zeukan behatz batean lotuta, eta eraztun horren txatoian bi "G" zeuden grabatuta diagonalean. Hala ere, bietako inor ezin izan dute identifikatu oraindik.

1938ko maiatzaren 22an San Kristobal Gotorlekutik ihes egindako presoak mugara iristen saiatu ziren. Gehienak aldez aurretik atxilotu zituzten arren, talde txiki batzuk Esteribar bailarara iritsi ziren eta Frantziara iristen saiatu ziren Erroibarko haranean barrena.

San Kristobal Gotorlekutik ihes egindako bi lagun atzeman zituzten 1938an Oianeder inguruan, Erro eta Lintzoain artean, mugatik oso gertu zeudela. Han hil zituzten eta bizilagunek gorpuak Lintzoaingo hilerrira eraman zituzten eta bertan lurperatu zituzten.

Orain arte aurkitu den Gotorlekutik urrunen dagoen hobia da. 2017an, Nafarroako Gobernuaren Desobiratze Programan, lurpetik atera zituzten, baina gorpuzkiak oraindik ez dituzte identifikatu. Bertan, eskuak elkartuta eta toraxaren aurretik itxita zeuzkaten bi gizon aurkitu zituzten, eskuak lotuta zituztelako. Tokiko testigantzen arabera, horietako bat bizkaitarra izan liteke.
 

1938ko maiatzaren 22an San Kristobaleko espetxetik ihes egin zuten preso asko Esteribar haranean sartu ziren, 50 kilometrora inguru dagoen Frantziako mugara iristeko asmoz.

Ihes egindakoetako hiru Urdaitzen atxilotu zituzten. Ordu batzuk eman zituzten han, eta hurrengo egunean hil zituzten, Kaskaxu inguruan. Gorpuetako bat ibaian aurkitu zen, eta, beraz, ihes egiten saiatu zen. Litekeena da iheslarietako bi asturiarrak izatea, horietako bat maistraren etxean atxilotuta egon baitzen, eta hirugarrena, galiziarra. Hala ere, egun arte ez dira identifikatu izan genetikoki.

Hilobia 2018ko martxoaren 16an desobiratu zen, Teodoro Esteban 85 urteko artzainaren testigantzari esker.

1938ko maiatzaren 22an San Kristobaleko espetxetik ihes egin zuten preso asko Esteribar haranean sartu ziren, Frantziako mugara iristeko asmoz. Usetxin 1928an jaiotako Gertu Zubiriren testigantzari esker, badakigu hobi horretan aurkitutako gorpuak hiru preso iheslarienak direla; izan ere, ama gogoratzen du jaten ematen, maiatzaren 28an Patzaranzokoetako larrean hil baino lehen. Bizilagun batzuk arduratu ziren gorpuak lurperatzeaz.

Hobia 2016ko irailean desobiratu zen, Nafarroako Gobernuaren Desobiratze Programaren baitan. Bertan, 25 urte baino gutxiagoko bi gizonen gorpuzkiak aurkitu zituzten, bai eta hil zenean 27 eta 32 urte artean izan zitzakeen hirugarren batenak ere. Haien ondoan, jertse baten kremailera eta beste gorpu baten ezkerreko saihetsean titare bat ere berreskuratu zituzten.

2020an, DNA bankuari esker, Ramon Haro Gómez identifikatu zuten, Salamancako Encinas de Abajo herrikoa, Usetxeko hobian hil eta lurperatutako presoetako bat. Ramon 1937ko ekainaren 19an iritsi zen San Kristobaleko presondegira, 25 urte zituela, Hilario anaiarekin eta bere herriko beste bost bizilagunekin batera.

1938ko maiatzaren 27an, San Kristobal Gotorlekutik ihes egindako hiru preso harrapatu zituzten falangista batzuek. Fermina Iraizozek, atxiloketaz gogoratzen denak, azaldu zuenez, hiru gazte bilbotarrak ziren. Ondoren, Landagainera eraman zituzten eta han hil eta lurperatu zituzten.

1999an, errepidea handitu zenean, hondeamakina batek iheslari horien gorpuzkiak aurkitu zituen, eta Etulaingo hilerriko hezurtegira eramatea erabaki zuten. 2019an, Aranzadi Zientzia Elkarteak ikuskatu egin zuen, eta hiru burezur osatu gabe aurkitu zituen, tiroaren sarrera- edo irteera-zuloak erakusten zituztenak. Gorpuzki hauek ikusita, Iraizozen lekukotzaren kontakizuna eta Landagainen San Kristobalen hobi bat egon zela egiaztatu da.

Urtasungo hilerrian 1938ko maiatzaren 22an San Kristobal Gotorlekutik ihes egindako sei preso lurperatu zituzten. Horietako hiru, Eugin, Gurutxaga gainean, karabineroek atxilotu zituzten. Urtasunera eraman zituzten, eta zubi ondoan erail zituzten 1938ko maiatzaren 28an.

Bardegi inguruan, sei iheslariko beste talde bat ere atzeman zuten. Bi atxilotu zituzten eta Iragira eraman, non Jesus Linzoain bizilagunak eskuak lotuta gogoratzen zituen, Urtasunen fusilatu aurretik. Herriko zenbait bizilagunek hilerrira eraman zituzten gorpuak, eta bertan hobi komun batean lurperatu zituzten.

Andres Zudaire Azagrako bizilagunaren familiak, ihesaldiaren ondoren desagertu zena, bertan egon zitekeela susmatu zuten, eta 1978an, esku hartu eta gorpuzkiak atera zituen.

2017ko ekainean, Nafarroako Gobernuaren Desobiratze Programaren baitan, Aranzadi Zientzia Elkarteak hilobi osoa desobiratu zuen. Azterketa genetikoak gorputzetako bat Zudairerena zela baieztatu zuen. Nafarroako Gobernuak 2018ko maiatzaren 27an eman zizkion gorpuzkiak familiari, bere herriko hilerrian hobiratzeko.

Ezkaba mendiaren tontorrean 1878 eta 1919 bitartean eraikitako gotorleku hau, harkaitzean zulatua, lurperatua eta babestua, kartzelan bihurtu zen 1934ko altxamendu iraultzailearen ondoren. Milaka gizon, preso politikoak gehienak, leku horretan espetxeratu eta pilatu zituzten, baldintza negargarrietan. 1936ko matxinada militarraren ondoren, presoen kopuruak gora egin zuen esponentzialki, eta 7.000 baino gehiago izan ziren, antza. 1940tik aurrera, 1945ean itxi zuten arte, espetxeko sendategi gisa erabili zuten.

Ez dago hildakoen datu zehatzik penalari dagokionez, baina iturri ezberdinek ehundaka preso hil, desagertu edo hil zituztela diote, han bizi ziren bizi-baldintza oso gogorren ondorioz.

2001ean, gotorlekua, armadaren jabetzakoa, Interes Kulturaleko Ondasuna izendatu zuen Arte Ederren Zuzendaritza Nagusiak.

1938ko maiatzaren 22an Ezkabako Gotorlekuko espetxean izan zen ihesaldi handiaren ondoren izan zen errepresioarekin loturik gaur arte induskatu diren hobi komunetan handiena da. 795 giltzapetuk ihes egin zuten mendian barna, Frantzia helburu. Alabaina, berehala antolatu zen esetsaldia eta, ondorioz, arrakastarako aukerarik gabe gelditu zen ihesa. Hiru iheslarik baino ez zuten muga zeharkatzerik izan. Iheslarietako gehientsuenak atxilotu egin zituzten, baina 206 preso epaitu gabe erail zituzten eta soro, mendi eta hilerrietan ehortzi. Pertsona horiek nahierara hautatuak izan ziren, ez baitzuten egin gainerako iheslariengandik bestelakoa zen deusik. Beraz, xedea bereizkuntzarik egin gabe zigorra ematea zen.

Olabeko hobian hamasei iheslariren gorpuak ehortzi ziren eta oraindik ezin izan dira identifikatu. Hobitik gorpuzkiak 2016ko otsailean atera ziren. Ondoren, 2017an Olaibarko Udalak toki horretan hamasei lagun hauen oroimenerako gune bat ezarri zuen eta bertan egiten dira, halaber, ekitaldi memorialistak eta “Eskolak eta memoria” programako ekitaldiak. Gisa horretan, izuaren gune horri esanahi berria eman zaio, bizikidetzaren eta memoriaren gune bihurtuz.

Memoriaren multzoa 2016an hobitik atera ziren hamasei gorpuzkiak ehortzirik zeuden lubakiaren inguruan ezarri zen. Babesteko, inguru guztian soka bat ezarri zen, zurezko hesolei loturik. Haren oinetan Corten altzairuzko oroigarri bat dago, hamasei bao dituela, bertan eraildakoak irudikatuz. Multzoa monolito batek osatzen du. Multzoaren inguruko lurra hondarrez txukundu da.
 

1938an San Kristobal espetxetik ihesaldia egin eta hurrengo egunetan, ihes egindako presoetako hiru Eliako Artadizoko parajean fusilatu eta lurperatu zituzten. Antza denez, Eguesibar, Artzi eta Erroibar haranak zeharkatzeko ipar-ekialdera ihes egin zuen taldea beste gizon batek osatzen zuen, eta ihes egitea lortu zuen.

2015ean, Txinparta-Fuerte San Cristóbal elkarteak eta Eguesibarko Udalak gorpuak lurpetik ateratzea sustatu zuten, Aranzadi Zientzia Elkarteak egina. Azterketa genetikoak horietako bat Vicente Mainz Landa zela baieztatu zuten. Bidankotze herriko argiketari eta errotaria zen, UGTko kidea, eta estatu kolpearen ondorengo egunetan atxilotu zuten. Gerra-kontseilu batek epaitu zuen, matxinada militarreko delitu bat egotzita. Betiko espetxeratzea ezarri zioten eta San Kristobal Gotorlekuan sartu zuten ihes egin eta amaiera tragikoa izan arte.

2017an Eguesibarreko Udalak plaka bat ezarri zuen han eraildako presoen oroimenean.

2004tik mendatearen gainean monolito batek gogoratzen ditu Igari-Bidankoze errepidean lanean behartuak ibili ziren frankismoaren gatibuak. Memoriaren Bideak bultzatu zuen eta elkarte honek Mendebaldeko Pirinioetako obretan behartutako lanen ikerketa eta hedapen sozialaren alde lan egiten du. Bere inauguraziotik, urtero toki honetan Memoriaren Bideak antolatutako omenaldi bat egiten da.

Bortxazko lanen erabilera obra publikoetan, erregimen frankistak erabilitako umiliazio eta errepresio modu bat izan zen. Alde batetik, borrokako galtzaileak zigortzeko, ordaintzeko edo umiliatzeko balio zuen; bestetik, izaera hezitzailea zuen, garaituek Espainia Berrian izango zuten tokia erakusteko.

2019an, Igariko barrakoiarekin batera, Nafarroako Memoria Tokia bezala aitortu zen.

Placa colocada en 2018 en Güesa en recuerdo de Camino Oscoz Urriza, maestra asesinada en 1936 que ejerció en esta localidad. La placa fue colocada en la entrada de la antigua escuela. Esta iniciativa fue llevada a cabo por el Ayuntamiento y el Concejo de Güesa, AFFNA-NAFSE 36 y el Gobierno de Navarra, en honor a su compromiso con la educación igualitaria y los principios educativos republicanos.

Camino Oscoz Urriza estuvo de profesora en Güesa desde 1934 hasta 1936 y su trabajo aun es recordado en dicha localidad.

Satorrak espeleologia taldearen espedizio batek giza aztarnak aurkitu zituen 37 metroko sakonerako leize honetan, 1985ean.

Fermin Ezkietaren ikerketari esker jakin ahal izan zen San Kristobal Gotorlekutik ihes egindako lau preso gutxienez Leon Goñirekin gurutzatu zirela, eta hark janaria eman ziela eta Frantziarako norabidea adierazi ziela. Espoz hiritik bi kilometrora, haietako bi harrapatu zituzten, eta beste bi, berriz, handik gertu.

2012ko abenduan, Satorrak-eko espeleologoak eta Aranzadiko kideak leize horretara sartu ziren berriro, eta hondoan giza hezurrak zeudela baieztatu zuten. 2019ko martxoan, Nafarroako Gobernuaren Desobiratze Programaren baitan, berriz sartu ziren, berreskuratzeko asmoz. Horietako batzuk 17 edo 19 urteko gizon batenak ziren. Barrunbearen beste alde batean, 25 urte inguruko gizonezko eskeleto baten hondakinak aurkitu zituzten sakabanatuta. Gorpuak nahita bota zituzten leizera.

Legarreako Leizea, Gaztelun, 1936ko uztaileko matxinada militarraren ondoren Nafarroak bizi izan zuen indarkeria eta terrore giroan gertatu zen krimenik latzenetako bat izan zen. Isiltasunez eta auzokoen hermetismoz inguratua egon zen. Gaur egun, Josefa Goñi eta bere sei seme-alabak Gazteluko Legarrea leizera bizirik bota zituzten zergatiak eta egileen izenak ez dira ezagutzen; eta ez dago argi ezta ere, ezjakintasun hori kalte sozialengatik edo arazo politikoengatik den.

2016an Aranzadi Zientzia Elkarteak, Nafar Gobernuarekin sinatutako hitzarmen baten baitan, desobiratze bat egin zuen toki horretan. Gorpuzki guztiak aurkitu zituzten eta identitateak berretsi ziren. 2017an Sagardia-Goñi familia omentzeko ekitaldi bat egin zen leizean bertan, eta ondoren, Gaztelun, senideei gorpuzkiak eman zitzaizkien, bertako hilerrian ehortziz. Leizean bertan, Mikel Iriarteren eskultura bat inauguratu zen.

Baxenabarreko herri horretan dago Jovino Fernández González jarraitu zuen bidearen amaiera, 1938an San Kristobal gotorlekuko ihesaldiaren ondoren muga zeharkatzea lortu zuten hiru presoetako bat. Valentín Lorenzo salamancarrak eta José Marinero segoviarrak bakarrik lortu zuten muga zeharkatzea. Ondoren, Jovino Fernandez Bartzelonara itzuli zen faxismoaren aurka borrokatzen jarraitzeko.

Horregatik, hemen amaitzen da GR-225, ibilbide handiko mendi-bidea, Nafarroako Gobernuak 2017an balizatu eta seinaleztatu zuena bide hura birsortzeko. Ibilaldi tragiko hura gogora ekarri nahi duten hainbat eta hainbat mendi-ibilbidek egiten dute bide hori.

Urepelera heltzen da Askatasunaren Botilak martxa, Nafarroako Memoriaren Institutuak egiten duen Memoria duten Eskolak programaren baitan. Bertan, Nafarroako ikastetxeetako ehunka ikaslek bi etapa egiten dituzte, ihes egindako presoei buruzko argazkiak eta testuak dituzten botila batzuk lekuko gisa eramanez. Botila horiek gogoan dituzte presoak Botilen Hilerrian lurperatzen zituztenak, eta askatasunaren eta memoriaren sinbolo bihurtu nahi dituzte.