1920an Carcarren Nekazarien Elkartea osatu zen, protagonismo handia izango zuena Carcaren lurraren aldeko borrokan. Langileen Zentroaren edo Langileen Zentro Katolikoaren lekukoa hartzen zuen, katolizismoaren estalkiaz askatzen zen, eta gero eta erradikalagoak ziren bidezkorretan barneratuz, lehenik, nekazari izena hartu zuen; aurrerago, jornalari, eta azkenik, errepublikar izena.
Primo de Riveraren estatu kolpearen ondoren, Langileen eta Jornalarien Elkarteak indarrean eta funtzionatzen jarraitu zuen eta Carcarko Langile eta Jornalarien Zentroan elkartzen ziren. 1931ko apirilaren 26an Langile eta Jornalarien Zentroa, Langile Zentro Errepublikarrean bihurtu zen.
1936ko kolpe militarraren ondoren, eta 1956ra arte, lokala Falangek konfiskatu zuen eta trebakuntza militarrerako zentro, Nekazar Ganberaren bulego eta beste gauza batzuetarako erabili zen. Urte horretan eraikina eraitsi egin zen eta herri osoari ogia emateko labe kooperatibo bat eraiki zen.
Historia
Komunalen aldeko aldarrikapenek Carcarren XX. mendearen hasieran dute jatorria, 1910ean sortutako “Sociedad Jornalera de la Unión Democrática”-ren bidez. Ondoren, Langileen Zentro Katolikoa bihurtu zen aldarrikapenen bide nagusia.
1920an, Carcarren, Nekazari Langileen Elkartea sortu zen, komunalen aldeko aldarrikapenen areagotzea ekarriz. Testuinguru honetan egindako komunalen luberritzeen ondorioz, Gobernadoreak 1921an Zentroa itxi zuen, bertatik abiatu zirela argudiatuz.
Primo de Riveraren estatu kolpearen ondoren indarrean eta funtzionatzen jarraitu zuen. Carcarko Langile eta Jornalari Zentroan elkartzen ziren. Langile izaerako elkarte gisa agertzen zen, 204 bazkiderekin eta udalkide batekin. 1931etik aurrera komunalen inguruko tentsioak berriro piztu ziren Carcarren. Agian, gatazkak aurreko hamarkadetan baino handiagoak ez ziren, baina aldarrikapen asaldura testuinguru batean askoz ere antolatuago, sindikatuago eta birbanatzaileago agertzen zen. 1931ko apirilaren 26an Langile eta Jornalarien Zentroa, Langile Zentro Errepublikarrean bihurtu zen.
Errepublikaren garaian protagonismo berezia hartu zuen, bizitzako eguneroko maila guztietan sozializaziorako erreferentzia bihurtuz. Arlo ekonomikoan haziak, patatak, ongarri mineralak eta interes baxuko dirua mailegatzeko politikak bultzatu zituen. Gizarte arloan dantza-aretoak funtzio ludiko-dibertigarria betezen zuen, bere tabernak bezala; bazkideak bizartegi zerbitzuaz, kirurgia txikiaz, liburutegiaz… gozatzen zuten. Data inportanteak ospatzen zituen, antzerki emanaldiak, kontzertuak, hitzaldiak… antolatzen zituen. Hizlari lanetan Julia Álvarez, Ricardo Zabalza, Triburcio Osacar edo Corpus Dorrosorok aritu ziren.
Jarduera bizia garatu zuen, arlo soziala gainditu zuena, eta garai errepublikarrean sozializazio politikorako gune aurrerakoi nagusia bihurtu zen. 1933ko hauteskunde demokratikoak irabazi zituen hautagai-zerrenda hortik atera zen. 1936ko kolpe militarraren ondoren, buruzagietako batzuek bere bizitzekin ordaindu zuten beren militantzia politikoa.
Kolpe militarraren ondoren eta 1956 urtera arte, lokala Falangek konfiskatu zuen eta erabilera ezberdinak izan zituen. Gero, herri osoari ogia emateko labe kooperatibo bat eraiki zen, eta goiko partean bulego batzuk eta areto handi bat sortu ziren bizilagunak hartzeko. Herri guztientzat balio behar duen lokal publikotzat hartu izan da beti.
Zerikusia duten memoria guneak
2016an Alesbesko Kultur Etxeari Julia Álvarez Resano izena ematen dion plaka bat jarri zen. Julia Álvarez, II. Errepublikako lehen emakumea gobernadore zibila izaten, abokatua, maistra eta diputatu sozialistak, omenaldi publiko bat izan zuen bere jaioterrian, hil eta ia 70 urtera.
Omenaldi eta errekonozimendu hau posible izan zen memoria gaietan inplikatutako herriko pertsona batzuen lanari esker eta Villafrancako Udalaren lankidetzari esker, Memoria Historikoaren Eguna deitu baitzuen.
Ribera Alta
2019an, 1927an estreinatu zen Kasino Nagusia edo Langileen Zentroa eraikitzeko lan egin zuten langileei omenaldia egin zitzaien. 1936ko kolpe militarraren ondoren, kasino hau Falangek okupatu zuen eta atxilotze-leku gisa erabili zen. Ondoren, jarduera ezberdinetarako erabili zen: Falange, Gizarte Laguntza, OJE… Dokumentuak suntsituak izan ziren eta eraiki zuen jendea errepresaliatua izan zen.
Kasino honi, gaur egun ezagutzen den bezala, 2006an inauguratu zen; eta eraikin zaharretik berreskuratutako bost zutabe, bi habe eta armarria bat gehitu zitzaizkion. Plaka batzuetan ere testu batzuk jarri ziren.
Inaugurazio eta omenaldi hau posible izan zen Andosillako Udalaren, Andosillako Memoria Historikoaren Elkartearen eta Nafarroako Gobernuaren arteko lankidetzari esker.
Ega
Emakumearen errepresioaren memoriarako Azkoienen dagoen “Emakume biktima eta erresistenteak” izeneko eskulturak gogorarazi nahi du emakumeek, emakumeak izateagatik, jasandako berariazko errepresioa eta genero-indarkeria, kasu askotan jaso behar zuen arreta jaso ez duena; ahozko historian jasotako testigantza anitz lekuko dira umiliazio ekintzen bitartez gauzatutako eraso horietaz. Praktika hauen artean ezagunenak hauexek dira: sexu eraso eta abusuak, ile mozketak eta errizino olioa edanarazi ondoren umiliazio publikoak. Emakumeen kontrako errepresio gogor horren bidez, erregimen frankistak suntsitu nahi izan zuen XX. mendeko lehenengo hamarkadetan eta, bereziki, Bigarren Errepublikan agertzen hasia zen emakumearen eredu berria.
Eskultura horren egilea José Ramón Urtasun eskultorea da, proiektuaren diseinatzaile eta koordinatzailea. Botilen Hilerritik, gorpuzkiak ateratako zenbait hobitatik eta Saturrarango emakumeendako kartzelatik hartutako errekarriekin egina dago eskultura. Egilearen hitzetan, emozioz eta oroitzapen garratzez beteriko harriak. Inaugurazioa Azkoienen egin zen, 2016ko urrian, eta harrezkeroztik, frankismoak emakumeei jasanarazi zien bereizketarik gabeko errepresioaren bidegabekeriaz hausnartzeko topagune bihurtu da.
Nafarroako Memoria Historikoaren Lekua da, Gobernuak 2019an hartutako erabakiaren bidez, 29/2018 Foru Legea aplikatuz.
Ribera Alta
Azagrako hilerrian eraikia 70eko hamarkadaren amaieran, herriko eraildakoen gorpuzkiak gordetzeko. Hilarrian honako hau irakur daiteke: “1936. urtea. Hemen daude, anaien arteko gerra batan izugarrikerian, justizia, bake eta askatasuneko balizko mundu baten lekuko izateagatik sakrifikatu zituztenak. Senideek eta herritar onek gogoratuko zaituztete”. 2003an jarritako plaka batek fusilatutako eta errepresaliatutako sozialista eta ugetistak omentzen ditu.
Ribera Alta
70eko hamarkadaren bukaeran eraiki zen 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildakoen gorpuzkiak gordetzeko. Plano bertikalean pertsona hauen izenak irakur daitezke, eta plano horizontalean “Cómo voy a olvidarme” deituriko olerki bat. Inskripzioa hau ere irakur daiteke: “1936-1939. Ideal nobel batek elkartzen zintuen eta heriotza krudel batek banandu zintuzten. Gure maitasunak bildu zaituzte eta jainkoaren justiziaren zain gaude”.
Ribera Alta
70eko hamarkadaren amaieran eraikia, eraildako pertsonen gorpuzkiak gordetzeko, eta haien izenak oroitzeko, marmolezko bi plaka handitan bilduta. Plano horizontalean honako hau irakur daiteke: “Hemen daude 1936ko anaien arteko gerraren izugarrikerian, justizia, bake eta askatasun mundu posible eta urrun baten lekuko izateagatik sakrifikatu zituztenak. Familiakoek eta herritar onek gogoan zaituztete”.
Ribera Alta
Panteoi hau 70eko hamarkadaren amaieran eraiki zen, 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildakoen gorpuzkiak gordetzeko. Horrela, biktimak horiek gogoratzea lortu nahi da. Plano bertikalean honako hau irakur daiteke: “1936ko abuztuan, irailean eta urrian hildakoen oroimenez”.
Ribera Alta
Milagroko hilerrian dagoen panteoi batek 1936an herriko eraildakoen 78 pertsonak omentzen ditu. Bertan biktima hauen izenak irakur daitezke testu honekin batera: “36ko hildakoen oroimenez. Hemen zaudete zuen ereduarekin, bakearen, justiziaren eta askatasunaren konkistaren alde laguntzen. Zuen senide eta lagunek ez zaituztete ahazten”. 2013tik omenaldi bat egiten da urtero toki honetan “Asociación por la Memoria Histórica de Milagro” elkarteak antolatua.
Ribera Alta
1978an eraiki zuten 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildakoen gorpuzkiak gordetzeko. Zati estali bat du eta bertara sar daiteke. Bertan loreak jarri ohi dira pertsona horien omenez. Sarrerako bi aldeetan biktimen izenak irakur daitezke eta goiko aldean honako testu hau: “Noble ideal batek batzen zintuen eta heriotza krudel batek banandu zintuzten. 1936an umiliatuak eta 1978ko urriaren zortzian duin bihurtuak. Gizon horien odolak balio dezala senidetzeko justiziarekiko maitasunean eta errespetuan”.
Ribera Alta
70eko hamarkadaren amaieran eraiki zuten, eraildako pertsonen gorpuzkiak gordetzeko eta haien izenak oroitzeko. Plano bertikalean jarritako marmolezko plaka batean honako hau irakur daiteke: “Gure odola isuri zuten ideal bat izateagatik. Ez dadila inoiz itzuli izugarrikeria hau, izan dadila ikasbide eta izan dadila biziaren berpiztea askatasunerako”
Ega
70eko hamarkadaren amaieran eraikia, desobiratutako gorpuzkiak gordetzeko eta 1936ko kolpe militarraren ondoren hildako herriko guztiak gogoratzeko. Plano horizontalean biktima guztien izenak irakur daitezke, eta plano bertikalean ondoko inskripzioa irakur daiteke: “1936an askatasunaren, demokraziaren eta justiziaren alde hildakoen oroimenez. Zuen senide eta lagunek ez zaituztete ahazten”.
Ribera Alta
1979an eraikitako panteoia 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako eta 70eko hamarkadan lurpetik ateratako 38 bizilagunen gorpuzkiak gordetzeko. Marmolezko bi plaka bertikal handietan biktima hauen izenak irakur daitezke. Plano horizontalean ondorengo inskripzioa irakur daiteke: “Hurrengo belaunaldiek ez ditzaten ahaztu defendatzeagatik hil zituzten gizon hauek: bakea, justizia eta askatasuna. Zuen senideek eta herritarrek gogoratzen zaituztete”.
Ega
2018an omenaldi baten bidez plakak jarri ziren herriko errepresaliatutako emakume guztien omenez, eta bereziki, Carmen Lafrayaren omenez. Forjazko koadro batek ere Alesbesko emakumea guztiek pairatutako mina aitortzen du. Parke honek eraso faxistak jasan ditu behin baino gehiagotan. Alesbesko memoria historikoaren Batzordeak bultzatu zuen proposamen hau.
Alesbesko 35 emakume umiliatu eta iraindu zituzten izan ziren 1936ko udako egun haietan. Eskulturan agertzen den plakan honako hau irakur daiteke: “Emakumeari omenaldia. 1939ko estatu-kolpearen ondorioz errepresioa jasan zuten emakume guztien omenez eta oroimenez. Alargunak, umezurtzak, amak, ahizpak eta publiko ilea moztu zieten eta irainduak izan ziren guztiei. Beti gogoan”. Jarraian emakume horien izenak irakur daitezke.
Carmen Lafraya Fernández, 1912an Alesbesen jaioa, Esteban Lafraya UGTko militantearen alaba zen. Aitarekin batera atxilotu zuten eta, azken honen aurrean bortxatu ondoren, Cadreitan erail zituzten 1936ko irailaren 29an.
Ribera Alta
Azagrako udaletxeko sarreran jarritako plaka honek 1936an udalerrian eraildako 14 kargudun publikoak gogorarazten ditu. Bertan irakur daitekeenez, eraildako udalkideak gogoratzen ditu, baita II. Errepublikari leial mantentzeagatik eraildako Udaleko langileak ere. Inaugurazio ekitaldian udalerriko eraildako 68ak gogoratu ziren.
Salustiano Luri Aldea, Azagrako gestorako presidentea, erailda izan zen, eta ondoren bere lau semeak ere hil zituzten. Constantino Cerdán Sánchez, zinegotzia eta gero diputatua eraila izan zen ere bai, eta oraindik ez dakite non dauden haren gorpuzkiak; eta Francisco Castro Berisa, orduko alkatea, ere hil zuten.
Ribera Alta
1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako eta kargugabetutako kargu publikoen omenez Faltsesko udaletxean jarritako plaka; baita frankismoan hil zituzten gainerakoen omenez ere. Faltzesko 31 pertsona hil zituzten. Plakak publikoki errepresaliatutako emakumeak ere gogorarazten ditu. 33/2013 Foru Legea bete zuen lehen udala izan zen, errepresioaren biktimen aitorpen publiko eta iraunkorraren arloan.
Plakan agertzen diren bizilagunak hauek dira: Eduardo Biurrun (Faltsezko alkate eraila), Jesús Mendaza (alkatearen egun beran eraildako zinegotzia); Segundo Jiménez (kargugabetua); Teodoro Jiménez (kargugabetua eta eraila); eta Juan Ochagavía eta Salvador Olcoz udal zaindariak (UGTko kide izateagatik kargugabetuak).
Ribera Alta
2016an Azkoieneko Udaletxeko atarian jarritako plaka honen bidez 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako biktimak gogorarazten dira. Bertan, ondorengo testua irakur daiteke: “Azkoiengo Udala eta herria Errepublikan balio demokratikoak defendatzeagatik 1936an eraildako alkatea, zinegotzien eta herri honetako langileen memorian eta omenez”. Plaka hau jartzea erabaki zen Osoko Bilkuran ondorengo deklarazioa onartu zen: “Azkoiengo bizilagunak zitalki erailak izan ziren epaiketarik gabe, inolako justifikaziorik gabe; aitzitik, beren bizitzekin askatasuna, aurrerapena, justizia soziala eta ordena konstituzionala defendatu zituzten”.
Azkoienen 89 eraildako egon ziren 1936 eta 1939 artean.
Ribera Alta
Plaka hau 2016an jarri zen Alesbesko Udaleko sarreran herriko 42 hildakoak omentzeko. Plaka hau Alesbesko Udalaren eta Alesbesko Memoria Historikoaren Komisioaren.
Plakan honako hau irakur daiteke: “Alesbesko Udala eta herria 1936ko kolpearen ondorioz gure herriko 42 eraildakoen oroimen eta omenaldian. Askatasuna, justizia, demokrazia eta berdintasuna bezalako balioen defentsan egindakoaren errekonozimenduan”. Jarraian 42 horien izenak irakur daitezke.
Ribera Alta
2016ko ekainean udaletxearen aurrealdean estreinatu zen plaka bat 1936an eraildako alkate, zinegotzi eta langile publikoen omenez. Bertan, honako testua irakur daiteke: Carcarko Udala eta herria 1936an eraildako Lucio Gutierrez alkatearen, Julián Ruiz, Felipe Ruiz, Ambrosio Sesma, Lorenzo Moreno, Cecilio Pérez, Ezquiel Insausti zinegotzien eta Dimas Calvo, Benito Ciordia eta Jose María Zurbano funtzioarioen omenez; balio errepublikarrak defendatzeagatik eta Carcarreko herriaren borondatea ordezkatzeagatik.
Ekitaldia Asociación Republicanos de Cácar, AFFNA-NAFSE 36 eta Carcarko Udalak bultzatu zuten.
Ega