Gerra Zibila hasi zenetik, matxinatuek interes handia agertu zuten Pirinioetako muga kontrolatzeko, aliatuen balizko inbasio baten aurreikuspenean. Horrela, frankismoak ehunka gotorleku eraiki zituen bere mendi-hegaletan eta ibarretan.

Errepideak eta mendi-pistak eraikitzea fortifikazioaren funtsezko elementuak izan ziren. Haren helburua Pirinioetako haranak ekialdetik mendebaldera lotzea zen, bunkerretara, behatokietara, babeslekuetara, barrakoietara eta abarretara sarrera erraztuz.

1939an, Igari eta Bidankozerako errepidea eraikitzen hasi zen. Horretan, LL.BB. 106 eta 127ko prisioneroak eta Soldadu Langileen 6 eta 38ko Diziplina Batailoiak erabili ziren, 2.354 gizon guztira.

PIRINIOETAKO “MUGA ZEHARKAEZINA”-REN ERAIKUNTZA

Espainiako Gerra Zibila hasi zenetik, matxinoak Frantziako muga kontrolatu nahian zeuden, aliatuen inbasioa bazen ere. Soldaduak eta Falangeko eta Erreketeko miliziak hantxe zebiltzan, mugako asabideak eta muga bera patruilatzen eta ehundaka gotorleku eraiki ziren haren mendi-mazela eta haranetan. Horrela, Pirinio osoan militarren presentzia handiko hamarkadak hasi ziren, hesi gaindiezina bihurtu nahian.

Fortifikazioa bi fase handitan garatu zen. Lehenengoa 1939 eta 1940. urteen tartean gauzatu zen eta euskal-nafar eremua eta Kataluniako mugaren zonaldea hartzen zuen (Pirinioetako Mugaren Defentsa-Antolaketa). 1944tik aurrera, bigarrena gauzatu zen, Pirinio osoa hartzen zuena, Aragoiko muga barne (Pirinioetako Defentsa-Antolaketa): eta lanek 1958ra arte iraun zuten. 169 Erresistentzia Zentrotan (EZ) egituratuta, ia 500 kilometrotan zehar zabaltzen zen, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino.

Errepideak eta mendi-pistak eraikitzea fortifikazioaren funtsezko elementuak izan ziren. Haren helburua Pirinioetako haranak ekialdetik mendebaldera lotzea zen, bunkerretara, behatokietara, babeslekuetara, barrakoietara eta abarretara sarrera erraztuz.

PIRINIOETAKO MUGAREN DEFENTSARAKO ERAKUNDEA

Gerra irabazi gabe ere, matxinatuak sortu behar zuten Estatu Berrian pentsatzen hasi ziren, eta hau nazioarteko egoera zalantzagarrian nola egokituko zen. II. Mundu Gerra zerumugan zegoela eta mendebaldeko demokraziak etsai zituelarik, Francok defentsa prebentiboaren alde egin zuen, Pirinio osoa defentsarako egituraz josiz atzerriko balizko inbasio bat geldiaraztea lortuko zuela pentsatuz. Nafarroan 8 "sartze-eremu" identifikatu ziren, non 1939ko ekainetik aurrera Langileen Batailoien (LL.BB.) barnean zeuden milaka prisionerok lan egiten hasi ziren.

1937az geroztik bultzatua, Pirinioetako Mugaren Defentsa-Antolaketa deiturikoa eraiki zen, berrogeiko hamarkadaren erdialdera arte erabili izan zen deitura, Pirinioen Defentsa-Antolaketa gisa deitzen hasi zenean. Erresistentzia gune nagusi batean egituratzen zen, abangoardiatik atzeragoardiarako norabidean, egitura gutxiagoko beste batek jarraitzen duelarik, non artilleriako kokaleku batzuk zeuden, eta ondoren, artilleriako gainerako posizioekin.

Igariko errepidearen kasuan, LL.BB. 106 eta 127ko prisioneroak eta Soldadu Langileen 6 eta 38ko Diziplina Batailoiak erabili ziren, 2.354 gizon guztira. Pirinioetako zonaldeetako muga eta bertako gotorlekua kontrolatzeko asmoz, kontingente militar frankistak modu masiboan kokatu ziren lurraldean 20 urte baino gehiagoan, Gerra Zibila hasi zenetik.

MILITARIZAZIOAREN ERAGIN SOZIALA

Pirinioetako muga eta gotorlekua kontrolatzeko asmoz, Pirinioak militarizatu egin ziren eta bertako biztanleek zuzenean jasan zituzten ondorioak. Agintari militarrek nahi bezala ezarri zituzten ondasun publikoak eta pribatuak. "Ez zenuen zurean ere agintzen", gogoratu du Maria Jauregik, Igariko bizilagunak.

Lurrak eta eraikinak okupatu zituzten soldaduak eta presoak hartzeko. Ofizialek, aldiz, etxe pribatuetan hartu zuten ostatu, eta militarrek ukuiluak, mandoak eta herritarren ibilgailuak erabili zituzten, batzuetan soldaduen mantenuaz arduratu behar izan zutenak.

Militarizazioak basoei ere eragin zien. Barrakoiak eraikitzeko zuhaitz asko moztu ziren, baso-ustiapenaren herri-erregulaziotik kanpo. Bidankozen, 1940an, Udala kexu zen: "gaur egun bi herri-mendi onenak ikusten dira, duela hamar hilabete haritzez beteak, erabat suntsituak". Bestalde, mugigarritasunari eta ehizari mugak ezarri zitzaizkien, ezinbestekoak tokiko ekonomiarentzat.

Gainera, diktaduraren erritualen eta sinbologiaren inposaketak eragin zion eguneroko bizitzari. Militarren presentziak ereserkiak, desfileak, Dibisio Urdinaren aldeko diru-bilketak eta zigor diskrezionalak zekartzan.

PIRINIOETAKO FORTIFIKAZIOA ETA MEMORIAREN POLITIKA PUBLIKOAK

Sastraka artean ezkutatuta, Pirinioetako muga zipriztintzen duten hormigoizko egitura horiek memoriaren politika publikoak bultzatzeko aukera gisa agertzen dira, iraganeko eta egungo prozesu traumatikoen eta indarkeria politikoaren ezagutzatik abiatuta, balio demokratikoak indartu eta transmititu ditzaten. Giza eskubideen errespetuan oinarritutako politikak, II. Errepublikaren legalitatearen aurka altxatu eta bere gobernua errepresioan eta indarkerian oinarritu zuenarenganako memoria kritikoa oinarri hartuta.