Bardeako toki horretara 1936ko abuztuaren 23an 53 preso eraman zituzten Iruñeko Presondegi Probintzialetik, itxuraz aske uzteko. Preso gehienek Iruñean zuten jatorria eta hiriko taldeko errepublikano nagusiko kide ziren. Baina eraildako presoen artean baziren beste herri batzuetakoak ere, Auritzekoak, Larragakoak, Obanoskoak eta Alesbeskoak. Haietako bakar batek lortu zuen borreroengandik ihes egitea, Honorino Artetak alegia. Ikerketa historikoek ateratzearen izaera sinbolikoa jarri dute agerian; altxamendu militarrean inplikaturik egon ziren indarren bategitea lortu nahi izan zuen prozesio erlijioso handi bat egin zen...

Valcarderako hilobia 1959an ireki zen, ahaideei horren berri eman gabe eta beraien baimenik gabe, gorpuzkiak Erorien Haranera eramateko helburuarekin. Halaber, hara eraman zituzten Nafarroako beste herri batzuetako pertsona erailen gorpuzkiak. Franco hil eta gero, ahaideak antolatu egin ziren beraienak ziren gorpuzkiak eskatzeko, eta, 1979an, Nafarroara eramateko baimena lortu zuten. Halere, oraindik ez da jakin itzuleran non hobiratu zituzten azkenean eta horrek errepresaliatu talde hau bortxazko desagerpenen ondorioen ikur bihurtu du. 

2019an Nafarroako Memoria Historikoaren Leku izendatu zuten, 29/2018 Foru Legeari esker.

Hutsik zegoen hilerri honetan fusilatu zituzten inguruko hainbat herrietako pertsonak, hala nola, Cortes, Novillas, Vierlas edo Tarazonakoak. Horietako gehienak jornalariak ziren.

Familiek gorpuzki batzuk desobiratu zituzten 50eko hamarkadan, baina ez dago argi zehatz-mehatz zenbat izan ziren. Herritarrak Cortesekoak ziren, hamar Tarazonakoak, bat Ablitasekoa, beste bat Ribaforadakoa eta azkenekoa El Bustekoa (Aragoi).

Argi dago 21 pertsonaren gorpuzkiak bertan geratu zirela. 2011ko apirila eta ekaina bitartean berreskuratu zituen Aranzadi Zientzia Elkarteak, Novallaseko (Zaragoza) eta AFFNA-NAFSE 36ko zenbait senidek eskatuta.

1918an eraikita, irina fabrika gisa funtzionatu zuen, harik eta kontzentrazio-esparru gisa erabiltzen hasi ziren arte, Castejón-Zuera trenbidean eta Zaragoza-Castejón trenbidearen bikoizketan lan behartuak egitera behartutako frankismoko presoak hartzeko. Langile Batailoi hauek 1937ko udan hasi ziren hona etortzen eta 1940ra arte egon ziren. Irina fabrikako sotoak presoak barne hartzeko erabili ziren, gehienak euskal herrikoak eta gudariak. 3.500 preso baino gehiago atsedenik gabe eta baldintza penagarrietan lan egin zuten.

Ondoren, irina fabrika gisa erabili zen berriro 1966ra arte. Gaur egun upategi bat da.

Panteoi hau 1979an eraiki zen 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako 20 bizilagunen gorpuzkiak gordetzeko eraiki zen. Desobiratze goiztiarren testuinguruan Nafarroan gorpuzki asko berreskuratu ziren eta berriro hobiratzeko, kasu askotan, herri askotako hilerrietan panteoiak eraiki ziren. Horrela, ez ahaztea eta gizarte justuago baten bila borrokatu zutenak gogoratzea bultzatu nahi da.

Panteón erigido en los años 70 para albergar los restos recuperados de las personas asesinadas tras el golpe militar de 1936. Las exhumaciones realizadas en aquellos años permitieron recuperar algunos de los restos de las víctimas para posteriormente colocarlos en este panteón que pretende recordarlos y que no se borre su recuerdo.

Panteoi hau 1985an eraiki zen 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako bizilagunen gorpuzkiak gordetzeko eraiki zen. Desobiratze goiztiarren testuinguruan Nafarroan gorpuzki asko berreskuratu ziren eta berriro hobiratzeko, kasu askotan, herri askotako hilerrietan panteoiak eraiki ziren. Hilarrian ondoko hau irakur daiteke: “Eraildak eta martirizatuak 1936ko abuztuaren 1ean. Berreskuratuak eta duin bihurtuak 1985ko irailaren 21ean”.

Panteoi hau 1985an eraiki zen 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako bizilagunen gorpuzkiak gordetzeko eraiki zen. Desobiratze goiztiarren testuinguruan Nafarroan gorpuzki asko berreskuratu ziren eta berriro hobiratzeko, kasu askotan, herri askotako hilerrietan panteoiak eraiki ziren.

Panteoi hau 1985an eraiki zen 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildako bizilagunen gorpuzkiak gordetzeko eraiki zen. Desobiratze goiztiarren testuinguruan Nafarroan gorpuzki asko berreskuratu ziren eta berriro hobiratzeko, kasu askotan, herri askotako hilerrietan panteoiak eraiki ziren. Horrela, ez ahaztea eta gizarte justuago baten bila borrokatu zutenak gogoratzea bultzatu nahi da.

1979an estreinatutako panteoia non 1936ko kolpe militarraren ondoren eraildakoen gorpuzkiak gorde ziren. Urte horietan egindako desobiratzeei esker herri honetako biktimen gorpuzkiak berreskuratu ahal izan ziren. Oroitarazi nahi dituen eta haien oroitzapena ezabatu ez dadila proposatzen duen panteoi honetan gorde zituzten.

2016an jarri zen plaka hau José Pérez Aznar bizi izan zen etxean, herriko beste zazpi bizilagunekin hil zutena 1936ko abuztuaren 13an. Etxe horretatik atera zuten Jóse eta Alfarora (Errioxa) eramateko, eta, ondoren, Yergako hobi batean hil zuten.

Plakan honako hau irakur daiteke: “80 garen urtemuga. Hemen bizi izan zen José Pérez Aznar 1936ko abuztuaren 13ra arte. Faxista talde bat etxe honetan oldarka sartu zen eta Alfaroko hobi batean erail zuten. Betirako gogoan!. Nafarroa 1936-2016”.

Herri honetako Udaletxean jarri zen 2013an, 1936ko kolpe militarraren ondoren bortizki erailak izan ziren guztiak gogorarazten ditu. Plakan ondoko hau irakur daiteke: “Cintruenigoko Udaletik: inoiz geratu behar ez zuen zentzurik gabeko gerra zibil batean beren ideiengatik bortizki hil zituzten Zirbonero guztien oroimenean eta gogoan. Belaunaldi berriek gertatutakoaren basakeria gogora dezaten, eta euren arteko ezberdintasunak elkarrizketen, justiziaren eta berdintasunaren bidez konpon ditzaten; eta ez dezaten onartu horrelako gertaerak inoiz berriro errepikatzea”.