1936ko uztailaren 18an militar, milizia karlista eta falangista talde batek kolpe militar bat eman zuen Espainiako II. Errepublikako gobernu legitimoaren aurka, Fronte Popularrak otsaileko hauteskundeak irabazi ondoren. Altxamenduak porrot egin zuen, eta 1939ko apirilaren 1era arte iraun zuen gerra zibil luze batean amaitu zen. Ia hiru urteko gerraren balantzea suntsitutako herrialde bat izango da, eta ia 40 urtez luzatu zen diktadura baten ezarpena.

ERREPIDE ETA MENDI-PISTEN SARE OSO BAT

Gotortzea bi fase handitan garatu zen. Lehenengoa 1939 eta 1940. urteen tartean gauzatu zen eta euskal-nafar eremua eta Kataluniako mugaren zonaldea hartzen zuen (Pirinioetako Mugaren Babesaren Antolakuntza). 1944tik aurrera, Pirinio osoa hartzen zuen bigarrena gauzatu zen, Aragoikoa barne (Pirinioen Babesaren Antolakuntza) eta 1958. urtera arte iraun zuten lanek. 169 Erresistentzia Zentrotan (EZ) egituratuta, ia 500 kilometrotan zehar zabaltzen zen, Kantauri Itsasotik Mediterraneoraino. Gipuzkoan eta Nafarroan soilik, 1.836 bunker altxatu ziren. Gotortzearen oinarrizko eginbeharretako bat errepideak eta mendiko pistak eraikitzea izan zen, bailarak mendebaldetik ekialdera lotu ahal izateko eta bunkerretara, behatokietara, babeslekuetara, barrakoietara… iritsi ahal izateko. Errepide honetan 3. eta 159. Langileen Batailoiek, 81. Diziplina Batailoiak eta 14 Langile Soldaduen Diziplina Batailoiek lan egin zuten. 1.985 preso inguruk mendate hau zulatu, txikitu eta zelaitu zuten.

Gerra irabazi ez izan arren, matxinatuek sortuko zuten Estatu Berriari buruz pentsatzeari ekin zioten, bai eta hau nazioarteko egoera ezegonkorrean nola txertatuko zenari buruz ere. II. Mundu Gerra zerumugan zela eta mendebaldeko demokraziak etsai zituela, Francok prebentziozko defentsaren alde egin zuen Pirinio osoa defentsa-egituraz josiz, atzerritarren balizko inbasio bat geldiaraztea lortuko zuela pentsatuz. Nafarroan 8 "sartze-gune" identifikatu ziren, eta haietan 1939ko ekainaz geroztik Langileen Batailoietan (LB) egotera behartuta zeuden milaka presoren lana erabiltzen hasi ziren. 1937az geroztik bultzatzen hasia zen Pirinioetako Mugaren Babesaren Antolakuntza deiturikoa eraiki zen, berrogeiko hamarkadaren erdialdera arte hala izendatua izan zena, baina ondotik Pirinioen Babesaren Antolakuntza gisa deitzen hasi zena. Hiru defentsa-lerrotan egituratu zen: abangoardiako lerro nagusia, egitura gutxiago zituen zentrala zen beste lerro bat eta, azkenik, atzegoardiako lerroa, gainerako artilleria-asentamenduekin. Lehen fase honetan, erregimen frankistak batez ere komunikabideengan eta errepideengan jarri zuen arreta.

Nafarroan 19 Langile Batailoi aritu ziren lanean 1937 eta 1940 artean, eta 10 Langile Soldaduen Diziplina Batailoi 1940 eta 1945 artean, bakoitza ehunka prisioneroz osatua (400 eta 1000 artean). Bera, Lesaka, Etxalar, Erratzu, Arizkun, Irurita, Eugi, Iragi, Egozkue, Auritz, Orreaga, Igari, Bidankotze, Erronkari bezalako lekuetan aktibo egon ziren. Gotortzearen oinarrizko eginbeharretako bat errepideak eta mendiko pistak eraikitzea izan zen, bailarak mendebaldetik ekialdera lotu ahal izateko eta bunkerretara, behatokietara, babeslekuetara, barrakoietara… iritsi ahal izateko. Errepide honetan 3. eta 159. Langileen Batailoiak, 81. Diziplina Batailoiak eta 14 Langile Soldaduen Diziplina Batailoiek lan egin zuten. 1.985 preso inguruk mendate hau zulatu, txikitu eta zelaitu zuten. Gerra zibilaren ondotik, Espainiak gabezia egoera bati aurre egin behar izan zion, eta azpiegitura gastu militar honek zekarren pisua are okerragoa izan zen bunkerrak, pistak, errepideak eta horietan erabilitako materialak eraikitzearen kostua ez ezik, obretan inplikatutako milaka pertsona mantentzea ere eskatzen zuelako. Hala, gastu militarra gastu publikoaren % 35 baino gehiago izan zen 40ko hamarkadaren zatirik handienean.

MEMORIA KRITIKO BATEN BELAUNALDIEN ARTEKO TRANSMISIOA

Egozkueko gain honetatik ikuspegi paregabea dago, baina horrek ez diguezagula ahaztarazi zein den lepo honaino ekarri gaituen errepidearen jatorria eta haren garapena; izan ere, kolpe militar batek eragindako iragan traumatikoaren ondorioa da, gerora gerra eta ia 40 urteko diktadurari bide eman ziona. Nafarroako Gobernuak, Nafarroako Memoriaren Institutuaren bitartez, bere lurraldeko elkarte memorialisten saretze emankorraz elikatuz, erregimen frankistak Pirinio osoan zehar eraiki zituen defentsa-egiturak ikertu, berreskuratu eta balioesteko lan handia bultzatu du azken urteotan.