1936ko uztailaren 18an militar, milizia karlista eta falangista talde batek kolpe militar bat eman zuen Espainiako II. Errepublikako gobernu legitimoaren aurka, Fronte Popularrak otsaileko hauteskundeak irabazi ondoren. Altxamenduak porrot egin zuen, eta 1939ko apirilaren 1era arte iraun zuen gerra zibil luze batean amaitu zen. Ia hiru urteko gerraren balantzea suntsitutako herrialde bat izango da, eta ia 40 urtez luzatu zen diktadura baten ezarpena.

PIRINIOETAKO “MUGA ZEHARKAEZINA”-REN ERAIKUNTZA

Espainiako Gerra Zibila hasi zenetik, matxinoak Frantziako muga kontrolatu nahian zeuden, aliatuen inbasioa bazen ere. Soldaduak eta Falangeko eta Erreketeko miliziak hantxe zebiltzan, mugako pasabideak eta muga bera patruilatzen eta ehundaka gotorleku eraiki ziren haren mendi-mazela eta haranetan. Horrela, Pirinio osoan militarren presentzia handiko hamarkadak hasi ziren, hesi gaindiezina bihurtu nahian.

Gotortzea bi fase handitan egin zen. Lehenengoan (Pirinioetako Mugaren Babesaren Antolakuntza) Euskal Herriko eta Kataluniako Pirinioetako mugak gotortu zituzten, 1939 eta 1940 bitartean. 1944tik aurrera, bigarren faseari ekin zioten (Pirinioen Babesaren Antolakuntza), eta Pirinio osora zabaldu zituzten gotortze-lanak. Ardatzaren aurkako Aliatuek gerra irabazi eta mundu-gerra amaitzearekin batera, bizkortu egin ziren bigarren fase horretako lanak eta 1958 urtera arte luzatu ziren.

Babesa 169 Erresistentzia-Zentroren (EZ) bidez egituratuta zegoen, Kantauri itsasotik Mediterraneoraino, ia 500 kilometroan zehar. Gipuzkoan eta Nafarroan, adibidez, 1.836 bunker eraiki zituzten (hasiera batean aurreikusitako 2.884etatik).

Gotortze-egitasmoaren oinarrizko elementuetako bat errepideak eta mendiko pistak ziren. Bide horiek eraikita Pirinioetako haranak lotu nahi zituzten, ekialdetik mendebaldera, bunker, behatoki, aterpetxe, kuartel eta abarretarako sarbidea erraztearren.

PIRINIOEN BABESAREN ANTOLAKUNTZA

1944tik aurrera, aldaketa zorrotza eman zen gotorleku-proiektuan. Pirinioetako Defentsa Erakundeak diseinua, eraikuntzaren iraupena, erabilitako eskulana eta hura osatzen zuten egitura motak aldatu zituen. Izan ere, bost urte lehenago, abuztuan bigarren fase honen proiektua amaitu zenean C-15 Instrukzioarekin, eraikitako elementuetako batzuk baztertuak izan ziren, eta gehienak ez ziren Erresistentzia Zentro berrietan sartu.

Nazioarteko testuinguruak ere aldaketa erradikala jasan zuen. Alemania nazia fronte guztietatik erretiratzen ari zen, eta Espainia Hitlerrekin “gerrazaletzat” jotzear egotetik, Hitlerren inbasio baten (Felix Operazioa) eta aliatuen inbasio baten (Backbone Operazioa) beldur izatera igaro zen, eta, azkenean, isolatuta geratu zen.

Eraiki nahi izan ziren Erresistentzia Zentro horietako bakoitza batailoi batek defendatzeko pentsatuta zegoen, albokoak indartzeko eta babesteko. Horretarako, defentsa-talde horietako bakoitza metrailadore, tankeen aurkako kanoi edo morterorako 30 edo 40 bunker ingururekin osatu zen. 248. Erresistentzia-Zentroaren kasuan, Donezteben, bunkerrak (48., 25., 50. eta 4. elementuak) Malerreka enpresak berreskuratu ditu. Kasu honetan, salbuespen baten aurrean gaude, dokumentazioaren arabera: «Nukleo honetako defentsa-sistema ez da besteak bezalakoa, zeren eta haren antolaketak komunikazio-bideen defentsari bakarrik erantzuten baitio, hau da, Doneztebeko herrirako sarbideen gotortzea, komunikazio-lotunea, oztopoen plana ezin da egin beste nukleo batzuena inspiratzen duten arauei jarraituz».

Erabilitako eskulana ez zen jada preso errepublikarra izan, baizik eta soldadutza egin behar izan zuten errekrutak, eta leku ezkutu horietara bideratu zituzten peoi gisa. Kontuan izan behar da, kasu askotan, egonaldiak luzatu egiten zirela derrigorrezko aldi militarrak ofizialki irauten zuen 24 hilabeteetatik aurrera.

PIRINIOETAKO FORTIFIKAZIOA ETA MEMORIAREN POLITIKA PUBLIKOAK

Sastraka artean ezkutatuta, Pirinioetako muga zipriztintzen duten hormigoizko egitura horiek memoriaren politika publikoak bultzatzeko aukera gisa agertzen dira, iraganeko eta egungo prozesu traumatikoen eta indarkeria politikoaren ezagutzatik abiatuta, balio demokratikoak indartu eta transmititu ditzaten. Giza eskubideen errespetuan oinarritutako politikak, II. Errepublikaren legalitatearen aurka altxatu eta bere gobernua errepresioan eta indarkerian oinarritu zuenarenganako memoria kritikoa oinarri hartuta.